Wiosną, na płytkim rozlewisku albo leśnym oczku, można zobaczyć niewielką brunatną żabę, która na kilka dni zmienia kolor na intensywnie niebieski. To właśnie żaba moczarowa, gatunek łatwy do pomylenia z żabą trawną, ale bardzo ciekawy pod względem zachowania, rozrodu i wymagań siedliskowych. Wyjaśniam, jak ją rozpoznać, gdzie występuje, dlaczego samce błękitnieją oraz co naprawdę jej zagraża.
Najważniejsze informacje o tym niezwykłym płazie
- Nazwa naukowa: Rana arvalis, przedstawiciel żab brunatnych.
- Wygląd: smukłe ciało, zaostrzony pysk, ciemna plama skroniowa i zwykle jasny, prawie bezplamisty brzuch.
- Rozmiar: dorosłe osobniki osiągają do około 8 cm długości.
- Rozród: odbywa się głównie od końca marca do końca kwietnia w płytkich, nasłonecznionych zbiornikach.
- Wyjątkowa cecha: samce w okresie godowym mogą przybrać intensywnie niebieską barwę.
- Ochrona: w Polsce gatunek jest objęty ochroną ścisłą, dlatego nie wolno go odławiać ani trzymać w terrarium.
Jak rozpoznać ten gatunek w terenie
Na co dzień ma ubarwienie brązowe, rudawe lub szarobrązowe, często dopasowane do ściółki, traw i wilgotnej gleby. Ciało jest smuklejsze niż u żaby trawnej, a pysk wyraźnie zaostrzony. Dorosły osobnik zwykle nie przekracza 8 cm długości, choć samice są na ogół większe i masywniejsze od samców.
Dobrym zestawem cech rozpoznawczych są ciemne plamy skroniowe, wyraźne fałdy grzbietowe oraz jasny brzuch, zazwyczaj pozbawiony dużych plam. Na grzbiecie może pojawić się jasna pręga biegnąca od głowy w kierunku otworu kloakalnego, ale jej brak nie wyklucza tego gatunku.
Największy błąd polega na oznaczaniu żaby wyłącznie po kolorze. Ubarwienie jest zmienne, dlatego pojedyncza brązowa żaba nie daje pewności identyfikacji. W praktyce patrzę przede wszystkim na kształt pyska, proporcje ciała i wygląd brzucha, a dopiero potem na odcień skóry.
Żaba moczarowa a żaba trawna
| Cecha | Rana arvalis | Żaba trawna |
|---|---|---|
| Budowa | Smuklejsza, bardziej delikatna | Zwykle krępsza i masywniejsza |
| Pysk | Wyraźnie zaostrzony | Szeroki, mniej spiczasty |
| Brzuch | Najczęściej jasny i słabo plamisty | Częściej z ciemniejszym marmurkiem lub plamami |
| Samiec w godach | Może stać się intensywnie niebieski | Zwykle nie przybiera tak wyraźnej barwy |
Różnice bywają subtelne, szczególnie gdy zwierzę siedzi w cieniu albo szybko ucieka. Jeśli nie mam pewności, lepiej pozostawić obserwację na poziomie przypuszczenia, zamiast łapać płaza w celu sprawdzenia kilku cech z bliska.
Gdzie występuje i jakiego środowiska potrzebuje
Rana arvalis występuje w przybliżeniu na terenie całej Polski, ale w górach i na pogórzu jest znacznie rzadsza. Najlepiej czuje się na nizinach, gdzie może korzystać z mozaiki wilgotnych łąk, torfowisk, podmokłych zagłębień, skrajów lasów i terenów otwartych.
Do rozmnażania wybiera przede wszystkim płytkie, dobrze nasłonecznione zbiorniki. Mogą to być śródleśne oczka, starorzecza, rozlewiska, zalane łąki lub niewielkie zbiorniki okresowe. Płytka woda szybko się nagrzewa, co przyspiesza rozwój jaj i kijanek.
Po godach płaz opuszcza wodę i prowadzi głównie lądowy tryb życia. Poluje na drobne bezkręgowce, między innymi owady, pająki i inne małe organizmy dostępne w wilgotnej ściółce. Nie trzeba więc szukać go wyłącznie przy stawie, bo dorosłe osobniki mogą przebywać również na łąkach, w zaroślach i na obrzeżach lasu.
Zimowanie i sezonowa aktywność
Zimę spędza najczęściej na lądzie, ukryta pod kłodami, stertami gałęzi, w szczelinach, norach albo naturalnych zagłębieniach gleby. Okres zimowego odrętwienia trwa przeciętnie od końca października do połowy marca, choć termin zależy od temperatury i lokalnych warunków.
Gatunek jest aktywny głównie od wczesnej wiosny do jesieni. Gdy zbiornik wysycha zbyt szybko albo jego brzeg zostaje całkowicie wykoszony, problem dotyczy nie tylko samego miejsca rozrodu, lecz także całego lądowego zaplecza potrzebnego dorosłym płazom.
Dlaczego samce stają się niebieskie
Niebieskie samce pojawiają się zwykle na przełomie marca i kwietnia, gdy temperatura pozwala rozpocząć migrację do miejsc rozrodu. Ta barwa jest krótkotrwałą szatą godową, a nie stałą cechą gatunku. Po zakończeniu godów osobniki stopniowo wracają do typowego brązowego ubarwienia.
Zmiana koloru wynika z procesów zachodzących w skórze, między innymi z gromadzenia się płynu limfatycznego. Najintensywniejszy błękit widać u samców przebywających w wodzie, dlatego w słoneczny, ciepły dzień płytkie rozlewisko może nagle wyglądać tak, jakby pływały w nim niebieskie żaby.
Gody są krótkie i dość gwałtowne. W sprzyjających warunkach cała aktywność rozrodcza może skupić się w ciągu około dwóch tygodni, choć typowa pora godowa obejmuje mniej więcej miesiąc. Samce wydają cichy, bulgoczący dźwięk przypominający powietrze uchodzące z zanurzonej butelki.
Od skrzeku do młodej żaby
Samica składa skrzek jednorazowo, zwykle w postaci kulistej bryły przyczepionej do roślin lub zalegającej w płytkiej wodzie. Jedna samica może złożyć około 700-3000 jaj. Zapłodnienie odbywa się zewnętrznie, ponieważ samiec uwalnia plemniki w tym samym momencie, gdy samica wypuszcza jaja.
Z jaj rozwijają się kijanki, które początkowo korzystają z zasobów obecnych w wodzie i na roślinach. Po przeobrażeniu młode osobniki wychodzą na ląd i przez pewien czas są szczególnie trudne do oznaczenia, ponieważ ich ubarwienie niewiele mówi o gatunku.
Najlepszy moment na obserwację dorosłych przypada na słoneczne dni podczas wiosennego szczytu godów. Trzeba jednak zachować dystans. Płazy szybko milkną i nurkują, gdy wyczują człowieka, a wielokrotne płoszenie może zakłócać ich rozród.
Co zagraża populacjom w Polsce
Według danych GIOŚ gatunek jest szeroko rozmieszczony, ale jego lokalna sytuacja nie wszędzie wygląda dobrze. Na poziomie globalnym ma kategorię najmniejszej troski, jednak nie oznacza to, że można ignorować zanikanie pojedynczych stanowisk w Polsce.
Najpoważniejszym problemem są osuszanie terenów podmokłych i obniżanie poziomu wód gruntowych. Kiedy wysychają płytkie oczka, starorzecza i torfowiska, żaby tracą miejsca, w których mogą złożyć skrzek. Zbiornik pozostawiony bez wody wiosną nie zostanie zastąpiony przez głębokie, strome jezioro o betonowych brzegach.
Znaczenie mają także zasypywanie małych zbiorników, intensywne koszenie brzegów, zanieczyszczenie wody oraz zarybianie płytkich oczek. Ryby zjadają skrzek i kijanki, dlatego naturalne lub odtwarzane rozlewiska przeznaczone dla płazów nie powinny być traktowane jak małe stawy hodowlane.
Dużym zagrożeniem są drogi przecinające trasy wędrówek. W czasie godów wiele osobników przemieszcza się z zimowisk do zbiorników, a nocna migracja przez jezdnię kończy się śmiercią nawet wtedy, gdy pobliski staw ma bardzo dobre warunki.
W Polsce ten płaz podlega ochronie ścisłej i jest wymieniony w IV załączniku dyrektywy siedliskowej. Dodatkowym zagrożeniem są patogeny płazów, w tym grzyb Batrachochytrium dendrobatidis, którego obecność stwierdzano także w Polsce.
Przeczytaj również: Zeberka - Jak zapewnić jej długie życie? Uniknij 3 błędów!
Jak pomagać bez szkody dla zwierząt
- Nie zasypuj małych, okresowych zbiorników i nie usuwaj bez potrzeby roślinności przy ich brzegach.
- Nie wpuszczaj ryb do płytkich oczek tworzonych dla płazów.
- Nie przenoś skrzeku, kijanek ani dorosłych osobników do innego zbiornika.
- W miejscach migracji ogranicz prędkość i zwracaj uwagę na płazy na jezdni.
- Nie używaj sprzętu ani wiader zabrudzonych wodą z innych zbiorników, ponieważ można w ten sposób przenosić patogeny.
W mojej ocenie najskuteczniejsza ochrona nie polega na ratowaniu pojedynczej żaby, lecz na utrzymaniu całej sieci małych mokradeł. Jeden zbiornik może wyschnąć albo zostać zniszczony, ale kilka położonych blisko siebie miejsc daje populacji znacznie większą szansę przetrwania.
Czy można trzymać ją w terrarium
Nie. Dziki osobnik nie jest odpowiednim zwierzęciem do domowej hodowli, a odławianie, przetrzymywanie i przenoszenie chronionych płazów jest zabronione. Nawet dobrze wyposażone terrarium nie odtworzy naturalnych migracji, sezonowości i warunków potrzebnych do prawidłowego rozrodu.
Jeżeli znajdziesz żabę w nietypowym miejscu, najczęściej najlepszą decyzją będzie zostawienie jej w spokoju. Osobnika wyraźnie rannego należy skonsultować z ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt lub lokalnymi służbami ochrony przyrody, zamiast zabierać go do domu i próbować leczyć na własną rękę.
Obserwacja jest bezpieczna, gdy odbywa się z brzegu, bez chwytania i bez świecenia latarką prosto w oczy. Szczególnie podczas godów kilka spokojnych minut spędzonych w oddaleniu daje więcej informacji niż dotykanie zwierzęcia.
Mała żaba, duża lekcja o stanie mokradeł
Ten niepozorny płaz łączy dwa światy. Rozmnaża się w płytkiej wodzie, ale większość życia spędza na lądzie, dlatego potrzebuje jednocześnie dobrego zbiornika, wilgotnego otoczenia i bezpiecznej trasy migracji.
Jeżeli podczas wiosennego spaceru zobaczysz niebieskiego samca, potraktuj go jako sygnał, że w pobliżu zachował się cenny fragment mokradła. Najlepsze, co można wtedy zrobić, to nie wchodzić do zbiornika, nie przenosić zwierząt i chronić miejsce przed zniszczeniem.
