Chomik europejski. Jak go rozpoznać i chronić?

Na skraju pola można natknąć się na ślady zwierzęcia, które przypomina dużego chomika, ale z domowym pupilem ma niewiele wspólnego. Chomik europejski (Cricetus cricetus) to dziki gryzoń polskich pól, objęty ścisłą ochroną i dziś należący do najbardziej zagrożonych ssaków Europy. Poniżej wyjaśniam, jak go rozpoznać, gdzie żyje, czym się odżywia, dlaczego zanika oraz jak zachować się po znalezieniu jego nory.

Gatunek, którego nie pomylisz z domowym chomikiem

To jeden z największych chomikowatych spotykanych w Europie. Ma krępą sylwetkę, krótki owłosiony ogon i charakterystyczne torby policzkowe, w których przenosi nasiona oraz inne składniki pokarmu do podziemnego magazynu.

Czarny brzuch jest najlepszą cechą odróżniającą go od wielu popularnych gatunków hodowlanych. Zachowanie także szybko zdradza jego dzikie pochodzenie. Zaniepokojony osobnik potrafi stanąć na tylnych łapach, szeroko rozstawić przednie i głośno syczeć lub szczekać. Nie należy próbować go dotykać ani chwytać, nawet jeśli wygląda na spokojnego.

Domowy chomik syryjski jest mniejszy, od pokoleń rozmnażany w niewoli i przyzwyczajony do kontaktu z człowiekiem. Dziki przedstawiciel tego gatunku potrzebuje dużego areału, kopania i samotności, dlatego nie jest zwierzęciem do trzymania w klatce czy terrarium.

Gdzie żyje i jak wygląda jego nora

W Polsce zachowane stanowiska znajdują się przede wszystkim na Wyżynach Polskich. GIOŚ wskazuje pola uprawne, łąki i nieużytki o zwięzłym podłożu lessowym lub gliniastym, dobrze nasłonecznione i stosunkowo suche.

Najłatwiej znaleźć ślady aktywności na miedzach, obrzeżach pól oraz w miejscach, gdzie roślinność nie jest koszona jednocześnie na dużym obszarze. Nora może mieć kilka metrów długości, pionowe odcinki i komorę gniazdową położoną głęboko pod ziemią. Przy wejściu często widać wydłużony kopczyk świeżej ziemi.

Jedna nora nie zawsze oznacza obecność zwierzęcia. Stare wejście może pozostać widoczne długo po opuszczeniu stanowiska, dlatego przyrodnicy oceniają także świeżość wyrzucanej ziemi, ślady żerowania i liczbę aktywnych otworów. Właśnie dlatego pojedyncza obserwacja nie powinna być traktowana jako dowód dużej populacji.

Ten gryzoń prowadzi samotniczy tryb życia. Samiec i samica spotykają się głównie w okresie rozrodczym, a poza nim każdy osobnik broni własnej przestrzeni. To ważna różnica w porównaniu z niektórymi małymi chomikami hodowlanymi, które również powinny być trzymane osobno, ale mają zupełnie inne wymagania środowiskowe.

Co je, jak gromadzi zapasy i przetrzymuje zimę

Jadłospis jest szeroki, choć dominują w nim produkty roślinne. Zwierzę wykorzystuje ziarna zbóż, nasiona, zielone części roślin, korzenie, bulwy i owoce. Uzupełnieniem są owady, dżdżownice, ślimaki, a czasem także drobne kręgowce.

Nie chodzi wyłącznie o bieżące żerowanie. Jesienią chomik przenosi pokarm w torbach policzkowych i tworzy w norze zapasy, które mogą ważyć od kilkuset gramów do kilku kilogramów, zależnie od warunków i dostępności pożywienia. Dzięki temu może przetrwać okres, w którym powierzchnia ziemi jest zamarznięta lub przykryta śniegiem.

Zimą nie śpi nieprzerwanie jak popularnie rozumiany niedźwiedź. W norze przechodzi okresy odrętwienia, ale co pewien czas się budzi, podnosi temperaturę ciała i korzysta z magazynu. Zbyt szybkie usunięcie roślinności albo głęboka orka mogą więc zniszczyć nie tylko schronienie, lecz także zapasy niezbędne do przeżycia.

Przeczytaj również: Dydelf wirginijski - Mistrz adaptacji. Dlaczego tak wygrywa?

Rozród zależy od warunków na polu

Okres rozrodczy zaczyna się wiosną, kiedy pojawia się więcej zielonego pokarmu. Samica może mieć więcej niż jeden miot w sezonie, ale liczba odchowanych młodych zależy od dostępności pożywienia, pogody i bezpieczeństwa nory.

Największe problemy pojawiają się wtedy, gdy młode przychodzą na świat w krajobrazie zdominowanym przez jedną uprawę. Monokultura nie zapewnia stałego dostępu do różnorodnego pokarmu, a nagły zbiór całego pola może zniszczyć kryjówki w bardzo krótkim czasie.

Dlaczego populacja tak szybko się kurczy

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu zwierzę było znacznie częstszym elementem krajobrazu rolniczego. Dziś lokalne stanowiska są rozproszone, a część dawnych populacji zanikła. IUCN klasyfikuje gatunek jako krytycznie zagrożony wyginięciem w skali globalnej.

• Intensywne rolnictwo upraszcza krajobraz i ogranicza liczbę miejsc do kopania nor.
• Monokultury powodują, że pokarm jest dostępny krótko i tylko w jednej części sezonu.
• Wczesny zbiór może niszczyć nory oraz zabierać zapasy przed nadejściem zimy.
• Rozwój zabudowy i dróg dzieli siedliska na małe, odizolowane fragmenty.
• Środki ochrony roślin zmniejszają liczbę owadów i mogą zwiększać presję na cały łańcuch pokarmowy.

Nie ma jednej przyczyny, która tłumaczyłaby cały spadek liczebności. Najbardziej szkodliwa jest kumulacja kilku zmian: mniej zróżnicowane uprawy, szybsze prace polowe, utrata miedz i rosnąca presja inwestycyjna. Moim zdaniem właśnie ten splot problemów sprawia, że sama ochrona pojedynczej nory nie wystarcza.

W Polsce gatunek podlega ochronie ścisłej i czynnej. Oznacza to między innymi zakaz chwytania, zabijania, płoszenia oraz niszczenia miejsc rozrodu i schronień, chyba że odpowiedni organ wyda stosowne zezwolenie. Ochrona dotyczy nie tylko samego zwierzęcia, ale również jego siedliska.

Co zrobić po znalezieniu chomika lub nory

Najlepsza reakcja jest prosta i spokojna. Zatrzymaj się w bezpiecznej odległości, nie zaglądaj do otworu, nie wkładaj ręki do nory i odsuń psa. Jeśli możesz, zrób zdjęcie bez podchodzenia oraz zapisz datę, dokładną lokalizację i rodzaj siedliska.

Obserwację warto zgłosić regionalnej dyrekcji ochrony środowiska, lokalnej organizacji przyrodniczej albo zespołowi prowadzącemu monitoring. Takie dane są szczególnie cenne na terenach, gdzie stanowisko nie było wcześniej opisane.

Jeżeli zwierzę jest ranne, nie zabieraj go samodzielnie do domu. Zabezpiecz otoczenie przed kotami i psami, a o dalszym postępowaniu powiadom ośrodek rehabilitacji dzikich zwierząt lub właściwe służby. Samodzielne dokarmianie i przenoszenie może pogorszyć sytuację, a przy gatunku chronionym dodatkowo rodzi problemy prawne.

Dlaczego nie jest to zwierzę do domowej hodowli

Duży rozmiar i efektowne ubarwienie mogą sprawiać, że ktoś uzna go za ciekawą alternatywę dla chomika syryjskiego. To jednak błędny kierunek. Dziki gryzoń ma silną potrzebę kopania, magazynowania pokarmu, patrolowania terytorium i unikania człowieka, a jego temperament nie został ukształtowany przez hodowlę.

W praktyce nie istnieje bezpieczna droga polegająca na „oswojeniu” znalezionego osobnika. Jeśli ktoś oferuje sprzedaż dzikiego zwierzęcia jako wyjątkowego pupila, powinno to wzbudzić dużą ostrożność. Najlepszą formą pomocy jest pozostawienie go w naturze i ochrona miejsca, w którym żyje.

Mały mieszkaniec pola, od którego zależy więcej, niż się wydaje

Rozbudowane nory poprawiają napowietrzenie gleby, a sam gatunek jest częścią sieci zależności między roślinami, owadami i drapieżnikami. Jego obecność mówi też sporo o jakości krajobrazu rolniczego, szczególnie o tym, czy pola zachowały miedze, różnorodną roślinność i spokojne miejsca do rozrodu.

Gdy zauważę podobne zwierzę lub podejrzaną norę, najważniejsze są trzy rzeczy: nie ingerować, udokumentować obserwację i przekazać ją przyrodnikom. W przypadku tak rzadkiego mieszkańca polskich pól pojedyncze zgłoszenie może pomóc odnaleźć stanowisko, którego nie ma jeszcze w aktualnych danych.